Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là đường lối, chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta nhằm phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất, kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội hướng đến xây dựng một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh. Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là sự đột phá trong tư duy lý luận và thực tiễn lãnh đạo sự nghiệp đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam, là kết quả một quá trình tìm tòi, thể nghiệm lâu dài, từ chưa đầy đủ đến ngày càng đầy đủ, từ chưa sâu sắc đến ngày càng sâu sắc hơn.

Ở Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (năm 1986), Đảng đưa ra chủ trương phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, đến Đại hội IX (năm 2001) Đảng xác định: “phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”¹. Chủ trương trên đánh dấu bước ngoặt cơ bản trong tư duy và quan niệm của Đảng về chủ nghĩa xã hội và con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Từ đó đến nay, nhận thức của Đảng ta về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng được bổ sung, phát triển phù hợp với yêu cầu thực tiễn. Đến Đại hội XIII (năm 2021), Đảng ta khẳng định: “Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế, vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh” phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước”².

 Những thành tựu của gần 40 năm đổi mới đất nước đã chứng minh sự đúng đắn của đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Từ một nước bị tàn phá sau nhiều cuộc chiến tranh, nghèo nàn, lạc hậu, thiếu đói, bị bao vây, cấm vận suốt 30 năm, Việt Nam đã vươn lên trở thành nước có thu nhập trung bình với thu nhập bình quân đầu người đạt khoảng 4.300 USD năm 2023, tăng gần 60 lần so với năm 1986. Tăng trưởng kinh tế bình quân đạt trên 6,5%/năm, thuộc nhóm các nước có mức tăng trưởng cao trong khu vực và trên thế giới. Quy mô nền kinh tế tăng hơn 95 lần, từ 4,5 tỷ USD năm 1986 lên 430 tỷ USD năm 2023, đứng thứ 35 thế giới³. Thực tiễn là vậy, song các thế lực thù địch lâu nay vẫn thường xuyên đưa ra các quan điểm sai trái, xuyên tạc chủ trương đúng đắn này của Đảng hòng mưu toan chống phá công cuộc đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, chống phá con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Chúng ta có thể nhận diện luận điểm sai trái đó ở một số nội dung sau:

Thứ nhất, kinh tế thị trường là sản phẩm chủ nghĩa tư bản. Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là đưa đất nước phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa (?!)

Thứ hai, kinh tế thị trường và định hướng xã hội chủ nghĩa là những yếu tố đối lập nhau, loại trừ nhau, nếu bỏ “cái đuôi” định hướng xã hội chủ nghĩa nền kinh tế Việt Nam sẽ phát triển nhanh hơn, đạt được kết quả to lớn hơn hiện tại rất nhiều(?!)

Thứ ba, Việt Nam coi kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế, đồng nghĩa với việc thừa nhận đưa đất nước phát triển theo hướng tư bản chủ nghĩa(?!)

Những quan điểm trên đã bộc lộ mưu đồ đen tối là xuyên tạc đường lối phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, tạo tâm lý hoài nghi, dao động, thiếu niềm tin đến một bộ phận cán bộ, đảng viên, quần chúng nhân dân làm ảnh hưởng xấu đến sự thống nhất nhận thức, tư tưởng trong xã hội.

Để phản bác luận điểm “kinh tế thị trường là sản phẩm chủ nghĩa tư bản, phát triển kinh tế thị trường là đưa đất nước phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa”(?!), chúng ta cần làm rõ kinh tế thị trường có phải là sản phẩm riêng có của chủ nghĩa tư bản không?

Kinh tế thị trường thực chất là trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hóa. Các quy luật của kinh tế thị trường như quy luật lợi nhuận bình quân, quy luật giá cả sản xuất thực chất là sự chuyển hóa, sự phát triển của quy luật giá trị thặng dư, quy luật giá trị của sản xuất hàng hóa. Sự phát triển của sức sản xuất đạt đến một trình độ nhất định sẽ làm xuất hiện những điều kiện khách quan cho kinh tế hàng hóa (trình độ cao là kinh tế thị trường) ra đời. Đó là phân công lao động xã hội và sự tách biệt tương đối giữa những người sản xuất hàng hóa. Những điều kiện ấy đã xuất hiện trước chủ nghĩa tư bản và vẫn tiếp tục tồn tại hiện nay, cả ở trong chủ nghĩa xã hội. Kinh tế thị trường không phải là sản phẩm riêng có của chủ nghĩa tư bản, mà là thành tựu phát triển của nền văn minh nhân loại, chủ nghĩa tư bản đã biết tận dụng và phát huy những ưu điểm của kinh tế thị trường để phục vụ cho lợi ích của các nhà tư bản, để củng cố sự tồn tại và phát triển của mình. Do đó, Việt Nam hay bất cứ một nước nào hoàn toàn có thể áp dụng mô hình kinh tế thị trường để phát triển kinh tế đất nước. Tuy nhiên, mỗi nước có điều kiện cụ thể về điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa, khác nhau nên việc vận dụng mô hình kinh tế thị trường cũng không giống nhau. Việt Nam đã lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa để thực hiện mục tiêu xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội, xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

Đối với luận điểm kinh tế thị trường và định hướng xã hội chủ nghĩa là những yếu tố đối lập nhau, loại trừ nhau, nếu bỏ “cái đuôi” định hướng xã hội chủ nghĩa thì nền kinh tế đất nước còn phát triển nhanh hơn, đạt được kết quả còn lớn hơn nhiều (?!) Kinh tế thị trường trình độ phát  cao của kinh tế  hàng hóa, bên cạnh những ưu điểm là cơ bản, chủ yếu, cũng bộc lộ những hạn chế nhất định như: phân hóa giàu nghèo, ô nhiễm môi trường, khủng hoảng kinh tế, hàng giả, hàng kém chất lượng, độc hại…  Vì vậy, khi vận dụng phát triển kinh tế thị trường cần phải có sự quản lý của nhà nước để khắc phục những hạn chế, khuyết tật. Hiện nay không có một quốc gia nào tồn tại một nền kinh tế thị trường thuần túy. Cụ thể, nhiều mô hình kinh tế thị trường ở các nước tư bản phát triển như kinh tế thị trường xã hội ở Đức, kinh tế thị trường nhà nước phúc lợi ở Thụy Điển, kinh tế thị trường phối hợp ở Nhật Bản... dù ở mức độ khác nhau, song đều có định hướng xã hội, như phúc lợi xã hội, an sinh xã hội, giảm thiểu bất bình đẳng xã hội… Tuy nhiên định hướng xã hội của kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa không thể vượt qua được khuôn khổ, bản chất của chủ nghĩa tư bản. Đó vẫn là xã hội mà quyền lợi, và lợi ích thuộc về số ít người là giai cấp tư sản.

Ở Việt Nam, kinh tế thị trường gắn với định hướng xã hội chủ nghĩa yêu cầu nâng cao vai trò quản lý của Nhà nước nhằm phát huy tốt nhất những mặt tích cực, hạn chế tối đa mặt tiêu cực của kinh tế thị trường để phát triển kinh tế - xã hội. Đặc biệt Nhà nước đó do Đảng Cộng sản Việt Nam, đội tiền phong của giai cấp công nhân lãnh đạo. Trong tác phẩm “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh “Chúng ta cần một xã hội mà trong đó sự phát triển là thực sự vì con người, chứ không phải vì lợi nhuận mà bóc lột và chà đạp lên phẩm giá con người. Chúng ta cần sự phát triển về kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội, chứ không phải gia tăng khoảng cách giàu nghèo và bất bình đẳng xã hội. Chúng ta cần một xã hội nhân ái, đoàn kết, tương trợ lẫn nhau, hướng tới các giá trị tiến bộ, nhân văn, chứ không phải cạnh tranh bất công, “cá lớn nuốt cá bé” vì lợi ích vị kỷ của một số ít cá nhân và các phe nhóm. Chúng ta cần sự phát triển bền vững, hài hòa với thiên nhiên để bảo đảm môi trường sống trong lành cho các thế hệ hiện tại và tương lai, chứ không phải để khai thác, chiếm đoạt tài nguyên, tiêu dùng vật chất vô hạn độ và hủy hoại môi trường”⁴. Quan điểm phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một đột phá lý luận rất cơ bản và sáng tạo của Đảng, phù hợp với các quy luật phát triển, là xu hướng tiến bộ, văn minh của xã hội loài người chứ không phải là những yếu tố đối lập nhau như các thế lực phản động hiện đang rêu rao.

Đối với luận điểm Việt Nam coi kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế, đồng nghĩa với việc thừa nhận đưa đất nước phát triển theo hướng tư bản chủ nghĩa (?!) Xây dựng đất nước từ một nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, kiệt quệ sau các cuộc chiến tranh, việc tồn tại nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế là tất yếu khách quan, là đặc điểm kinh tế cơ bản trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Trải qua từng giai đoạn, từng thời kỳ, quan điểm của Đảng về các thành phần kinh tế có sự thay đổi, điều chỉnh cho phù hợp với tình hình phát triển của đất nước. Tuy có sự điều chỉnh, thay đổi về tên gọi cũng như xác định vai trò, nhưng mục tiêu hướng đến là khơi dậy và phát huy mọi thế mạnh của tất cả các phần kinh tế, đóng góp chung vào công cuộc đổi mới. Với thành phần kinh tế tư nhân, Đảng ta từ không thừa nhận, đến thừa nhận sự tồn tại và xác định vai trò là động lực quan trọng. Việc Đảng ta thông qua Nghị quyết 14-NQ/TW ngày 18/3/2002 tại Hội nghị Trung ương 5 khóa IX“Về tiếp tục đổi mới cơ chế, chính sách, khuyến khích và tạo điều kiện phát triển kinh tế tư nhân” và Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 03/6/2017 tại Hội nghị Trung ương 5 Khóa XII “Về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” đã tạo động lực mới, thúc đẩy khu vực kinh tế tư nhân phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng không ngừng nâng cao năng suất lao động, góp phần đưa kinh tế - xã hội đất nước phát triển. Đến Đại hội Đảng khóa XIII, Đảng tiếp tục khẳng định: “Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng trong phát triển kinh tế… Khuyến khích hình thành, phát triển những tập đoàn kinh tế tư nhân lớn, tiềm lực mạnh có khả năng cạnh tranh khu vực và quốc tế”⁵. Đây là bước tiến rất quan trọng trong nhận thức và tổ chức thực hiện nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ngày càng hiện đại và hội nhập.

Với chủ trương đúng đắn, sau gần 40 năm đổi mới kinh tế tư nhân Việt Nam không ngừng lớn mạnh và phát triển, theo Diễn đàn kinh tế tư nhân lần thứ II (tổ chức ngày 02/4/2023 tại Hà Nội), hiện cả nước có hơn 786 nghìn doanh nghiệp tư nhân, chiếm 98% trong tổng số hơn 800 nghìn doanh nghiệp; đóng góp trung bình 46,4% GDP mỗi năm trong giai đoạn 2016-2021, riêng năm 2021 đóng góp 18,5% tổng thu ngân sách⁶. Doanh nghiệp tư nhân đã chiếm lĩnh trong hầu hết các lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế, như công nghiệp chế biến, chế tạo, xây dựng, sản xuất và lắp ráp ô tô, vận tải, hàng không, tài chính - ngân hàng, bất động sản, công nghệ thông tin, nông nghiệp… Khu vực kinh tế tư nhân đã có những thương hiệu mạnh, những doanh nghiệp tư nhân có quy mô lớn cả về vốn và công nghệ cao, góp phần quan trọng phát triển kinh tế - xã hội của đất nước như các tập đoàn Vingroup, Sun Group, Trường Hải Thaco, Hòa Phát, Masan, FPT, Vinamilk, BRG, T&T Group, Vietjet, TH… Trong đó, có những thương hiệu không những được ghi nhận ở thị trường trong nước mà ở cả thị trường khu vực và quốc tế.

Bằng việc lập luận, phản bác những luận điểm sai trái về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, chúng ta thấy rằng phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thực sự là sự đột phá trong tư duy lý luận và thực tiễn về xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Mỗi cán bộ, đảng viên cần nhận thức đầy đủ trách nhiệm, vai trò hết sức quan trọng của bản thân trong việc tuyên truyền các chủ trương đường lối của Đảng đấu tranh phản bác các luận điệu sai trái, thù địch giúp củng cố niềm tin cho cán bộ, đảng viên và Nhân dân, đồng thời nâng cao nhận thức và đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái của các thế lực thù địch trên mặt trận tư tưởng trong tình hình mới nhằm bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Chú thích:

(1) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb CTQG, H. 2001, tr. 86.

(2) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập I, Nxb CTQGST, H. 2021, tr. 128.

(3)https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/dat-nuoc-ta-chua-bao-gio-co-duoc-co-do-tiem-luc-vi-the-va-uy-tin-quoc-te-nhu-ngay-nay-119240728083015243.htm

           (4) Nguyễn Phú Trọng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb CTQGST, H. 2022, tr. 25.

(5). Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. CTQGST, H. 2021, tập 1,tr.130.

(6) .https://kinhtetrunguong.vn/kinh-te/phat-trien-kinh-te-tu-nhan-mot-dong-luc-quan-trong-cua-nen-kinh-te-thi-truong-dinh-huong-xa-hoi-chu-nghia.html.

                                                                            Ths. Phan Thị Hiền

                                                                 Khoa Lý luận cơ sở